Microplastics en PFAS worden vaak apart besproken, maar sommige deeltjes zitten precies op het kruispunt van die twee problemen. Het gaat om microfluoroplastics: kleine plasticdeeltjes gemaakt van fluorpolymeren, dezelfde familie waartoe ook PTFE behoort, bekend van antiaanbaklagen.

Tot voor kort waren deze deeltjes moeilijk gericht op te sporen. Nieuwe meetmethoden maken nu duidelijker waar ze voorkomen, hoe vaak ze over het hoofd werden gezien en waarom ook je dagelijkse keuzes in de keuken ertoe doen.

Wat zijn PFAS-gebaseerde microplastics?

Microfluoroplastics, vaak afgekort als MFPs, zijn microplastics die bestaan uit fluorpolymeren. Dat zijn zeer sterke, chemisch bestendige kunststoffen met koolstof-fluorverbindingen. Die C-F-bindingen maken ze nuttig in producten die tegen hitte, wrijving of chemicaliën moeten kunnen, maar ze zorgen er ook voor dat deze materialen moeilijk afbreken in het milieu.

Bekende en minder bekende fluorpolymeren zijn onder meer:

• PTFE, gebruikt in heel wat antiaanbaklagen;
• PVDF, toegepast in membranen, coatings en elektronica;
• FEP, PCTFE, ECTFE en PVDF-HFP, specialistische fluorplastics voor industriële en technische toepassingen.

Omdat deze materialen zowel onder de brede PFAS-familie als onder microplastics vallen, zijn ze lang een blinde vlek geweest. Onderzoekers zochten wel naar microplastics in water, stof, sediment en voedsel. Tegelijk werd ook organisch fluor onderzocht als aanwijzing voor PFAS-vervuiling. Maar de overlap tussen beide kreeg veel minder aandacht.

Dat verandert nu. In bestaande meetgegevens van stof, zwevende deeltjes en sediment werden zes verschillende fluorpolymeren teruggevonden. Vier daarvan waren nog niet eerder op die manier geïdentificeerd. Samen vertegenwoordigden ze ongeveer 2 tot 8% van de gemeten microplastics in die spectra. Dat is geen meerderheid, maar wel genoeg om ze ernstig te nemen.

Nieuwe techniek maakt verborgen deeltjes zichtbaar

Microplastics herkennen gebeurt vaak met infraroodspectroscopie: elk polymeer absorbeert licht op een herkenbare manier. Voor gewone microplastics bestaan al uitgebreide referentiebibliotheken, maar voor fluorpolymeren was die kennis beperkt. Vooral PTFE was bekend; voor andere fluorplastics ontbraken bruikbare referenties.

Daarom werd een nieuwe bibliotheek opgebouwd met spectra van zes fluorpolymeren. De gebruikte techniek, laser direct infrared spectroscopy of LDIR, meet net als klassieke FTIR-spectroscopie infraroodabsorptie, maar scant een smaller golflengtegebied. Dat maakt de analyse sneller. Belangrijk: de typische C-F-bindingen van fluorpolymeren vallen precies binnen dat smallere meetvenster, waardoor LDIR goed geschikt is voor deze deeltjes.

Ook de voorbereiding van stalen bleek cruciaal. Bij microplasticonderzoek wordt organisch materiaal uit voedsel, stof of sediment meestal voorzichtig afgebroken, zodat de plasticdeeltjes niet beschadigd worden. Fluorpolymeren zijn echter veel taaier. Door een strengere behandeling met sterk zuur, sterke base en daarna een organisch oplosmiddel kwamen 67 tot 100% meer microfluoroplastics aan het licht.

Dat betekent niet dat de zachte methode overbodig wordt. Voor een volledig beeld van alle microplastics zijn vaak beide benaderingen nodig. Maar de strengere methode helpt om de hardnekkige fluorpolymeren niet langer te missen.

Wat betekent dit voor je keuken en dagelijks leven?

Een opvallende toepassing van de nieuwe methode was het meten van PTFE-deeltjes die vrijkomen bij koken met antiaanbakpannen. Bij het bakken van eieren werden 3.890 tot 6.760 PTFE-microplasticdeeltjes in voedsel gemeten. Bij het koken van noedels lagen de aantallen tussen 2.120 en 4.960 deeltjes. Oudere, gekraste pannen gaven meer deeltjes vrij dan nieuwe pannen.

Die cijfers vragen om nuance. Er is nog onvoldoende toxicologisch onderzoek om precies te zeggen wat deze specifieke deeltjes betekenen voor de menselijke gezondheid. Ook ligt het aantal lager dan in sommige andere situaties: bij een studie uit 2023 kwamen bijvoorbeeld miljoenen microplasticdeeltjes vrij toen water drie minuten in een polypropyleen bakje in de microgolfoven werd verwarmd.

Toch is voorzichtig omgaan met plastic en antiaanbakmateriaal verstandig, zeker omdat blootstelling vaak uit vele kleine bronnen tegelijk komt. Je kunt je risico eenvoudig beperken:

• Gebruik geen metalen spatels of vorken in antiaanbakpannen.
• Vervang pannen waarvan de coating zichtbaar gekrast of beschadigd is.
• Verhit een lege antiaanbakpan niet onnodig lang of extreem heet.
• Kies vaker voor roestvrij staal, gietijzer, email of keramiek zonder PFAS-coating.
• Verwarm voedsel liever niet in plastic potjes, zeker niet in de microgolfoven.
• Breng oud elektronisch afval naar een erkend recyclagepunt, want fluorpolymeren worden ook veel gebruikt in elektronica.

De nieuwe meetmethode kan ook helpen verklaren waarom er in stof- en sedimentstalen soms meer organisch fluor wordt gevonden dan onderzoekers kunnen toeschrijven aan bekende PFAS. Microfluoroplastics zouden een deel van dat ontbrekende puzzelstuk kunnen zijn.

Conclusie: meten is de eerste stap naar verminderen

Dat PFAS-gebaseerde microplastics nu beter meetbaar worden, is belangrijk nieuws. Zonder goede metingen blijven vervuilingsbronnen onzichtbaar en kunnen gezondheidsrisico’s moeilijk worden ingeschat.

Voor jou blijft de praktische boodschap helder: verminder onnodig contact tussen voedsel, hitte en plastic, wees voorzichtig met beschadigde antiaanbaklagen en kies waar mogelijk voor duurzame, PFAS-vrije alternatieven. Kleine keuzes maken het verschil, zeker wanneer je ze elke dag herhaalt.