Plasticvervuiling blijft niet beperkt tot oceanen en rivieren. Ook landbouwgrond bevat microplastics, en die kleine deeltjes kunnen als een soort Trojaans paard pesticiden, metalen, bacteriën en genetisch materiaal door de bodem vervoeren.

Dat is zorgwekkend, want gezonde bodems vormen de basis van onze voedselproductie, biodiversiteit en natuurlijke kringlopen. Tegelijk is nuance belangrijk: de gevolgen hangen af van het soort plastic, de concentratie en de combinatie met andere stressfactoren.

Microplastics aangetroffen in alle onderzochte landbouwgronden

Een vijfjarig, Europees gefinancierd onderzoeksproject onderzocht 227 landbouwvelden in elf Europese landen. In elk onderzocht veld werden microplastics gevonden. Het project leverde tot nu toe 22 wetenschappelijk getoetste studies op en toont dat bodemvervuiling zowel met huidige landbouwpraktijken als met historisch landgebruik samenhangt.

Plastic kan jarenlang in de bodem aanwezig blijven. Door zonlicht, wrijving en andere verweringsprocessen valt het uiteen in steeds kleinere deeltjes. Zodra die fragmenten in de grond zitten, zijn ze in de praktijk bijna onmogelijk te verwijderen zonder ook de bodemstructuur en het bodemleven te verstoren.

De vervuiling komt bovendien niet uit één enkele bron. Mogelijke bijdragen zijn onder meer:

• plastic folies, bindmaterialen en andere toepassingen in de landbouw;
• bandenslijtage die via lucht, regenwater of afstroming op velden belandt;
• oudere plasticvervuiling die al jaren in de bodem aanwezig is.

In Zwitserse velden gingen hoge concentraties bandenslijtagedeeltjes samen met hogere concentraties van andere giftige stoffen en metalen. Dat bewijst niet dat het ene automatisch het andere veroorzaakt, maar het toont wel aan dat verschillende vormen van vervuiling vaak samen voorkomen.

Een plastisch oppervlak vol microben en chemicaliën

Microplastics bieden een nieuw oppervlak waarop micro-organismen zich kunnen vestigen. Die leefomgeving wordt de plastisfeer genoemd. Ze vormt een ontmoetingsplaats voor plasticdeeltjes, bacteriën, pesticiden en andere landbouwchemicaliën.

Vooral de kleinste plasticdeeltjes kunnen relatief veel verontreinigende stoffen, microben en DNA aan hun oppervlak binden. Daardoor kunnen ze deze meevoeren door de bodem. In plastisferen werden meer genen voor antibioticaresistentie aangetroffen dan in controlegroepen zonder plastic. De aanwezigheid van pesticiden leek dat effect nog te versterken.

Dit betekent niet dat microplastics automatisch ziekteverwekkers in ons voedsel brengen. Wel kunnen ze omstandigheden creëren die de verspreiding van ziekteverwekkers en antibioticaresistentiegenen bevorderen. Daarom volstaat het niet om plastic, pesticiden, diergeneesmiddelen en metalen uitsluitend afzonderlijk te beoordelen.

Ook regenwormen en andere bodemorganismen kunnen hinder ondervinden. Regenwormen helpen organisch materiaal afbreken, voedingsstoffen circuleren en de samenstelling van het bodemmicrobioom bepalen. Wanneer microplastics die processen verstoren, kan dat de bredere werking van het bodemecosysteem aantasten.

Gevolgen voor planten en wat je zelf kunt doen

Experimenten met sla wijzen ook op mogelijke gevolgen voor gewassen. Bij hogere concentraties microplastics namen het bladoppervlak, het chlorofylgehalte, de efficiëntie van de fotosynthese en de totale plantenmassa af. In combinatie met droogte waren de effecten sterker dan bij droogte of plasticvervuiling afzonderlijk. Dat is relevant nu landbouwbodems steeds vaker met meerdere stressfactoren tegelijk te maken krijgen.

Ook biologisch afbreekbaar plastic is geen automatische oplossing. Het kan in de bodem eveneens uiteenvallen tot microplastics en ecologische schade veroorzaken. Afbreekbaar betekent dus niet noodzakelijk dat een product snel, volledig of veilig verdwijnt in natuurlijke omstandigheden.

Als consument kun je bodemvervuiling niet alleen oplossen, maar je kunt wel bijdragen:

• Vermijd onnodig wegwerpplastic en kies waar mogelijk voor herbruikbare producten.
• Gooi plastic en zogenaamd afbreekbaar plastic nooit in de natuur of op de composthoop, tenzij het uitdrukkelijk geschikt is voor thuiscompostering.
• Beperk bandenslijtage door minder autokilometers te rijden, rustig op te trekken en je bandenspanning correct te houden.
• Vraag transparantie over plasticgebruik in landbouwproducten en steun beleid voor gestandaardiseerde metingen en brede risicoanalyses.

De belangrijkste stap is voorkomen dat plastic in de bodem terechtkomt. Betere monitoring, duidelijke informatie van producenten en onderzoek naar combinaties van vervuilende stoffen zijn nodig om landbouwgrond en voedselproductie op lange termijn te beschermen.