Zelfs diep in het beschermde Amazonewoud ontsnappen dieren niet aan plasticvervuiling. Microplastics zijn aangetroffen in vissen, insecten, vleermuizen, tapirs en krabben, terwijl vogels plastic afval gebruiken om hun nesten te bouwen.

De vaststellingen tonen hoe gemakkelijk kleine plasticdeeltjes zich tussen water, lucht, bodem en voedselketens verplaatsen. Wat lokaal als afval begint, kan uiteindelijk een volledig ecosysteem doorkruisen.

Microplastics reizen tot in beschermde natuurgebieden

In het Nationaal Park Anavilhanas, op ongeveer 100 kilometer varen van de Braziliaanse stad Manaus, vonden onderzoekers microplastics in het water van het Prato-meer. Gemiddeld bevatte een liter water 0,25 deeltjes. Ook ongeveer acht op de tien onderzochte vissen waren besmet, met gemiddeld 3,3 deeltjes per dier. Hun voedingswijze maakte daarbij geen duidelijk verschil.

Veel aangetroffen deeltjes waren vezels van polyamide, beter bekend als nylon. Daarnaast kwamen fragmenten van onder meer PET voor. Mogelijke bronnen zijn synthetische kleding, achtergelaten visnetten, verpakkingen en flessen. Zonlicht, warmte en wrijving breken grotere stukken plastic geleidelijk af, waarna regen, bosbeekjes en rivieren de kleine deeltjes verder verspreiden.

De jaarlijkse overstromingen versterken dat transport. Wanneer het water stijgt, raken rivieroevers, bossen, kanalen en meren met elkaar verbonden. Tijdens droge periodes blijft een deel van het plastic achter in de bodem, tussen planten of op de rivierbedding. Daardoor kan ook een afgelegen meer vervuild raken zonder dat er vlakbij een stad of afvalberg ligt.

Van waterinsect tot tapir en vleermuis

Kleine bosbeekjes, lokaal igarapés genoemd, krijgen vooral nabij steden onbehandeld afvalwater en niet-opgehaald afval te verwerken. Daar kunnen de concentraties microplastics honderden keren hoger liggen dan in de hoofdloop van de Amazone. Dat treft onder meer kokerjuffers: waterinsecten die gevallen bladeren afbreken en zo voedsel beschikbaar maken voor andere dieren.

In een experiment stierf bij een hoge geteste concentratie na vijftien dagen 96% van de onderzochte insecten. De blootstelling lag wel hoger dan wat momenteel als gebruikelijk geldt in de natuur. De deeltjes kunnen samen met bladeren worden opgegeten, het spijsverteringsstelsel blokkeren of mogelijk de uitwendige kieuwen hinderen. Wanneer een vis zo’n insect opeet, krijgt die ook de aanwezige microplastics binnen.

De vervuiling blijft niet in het water. Bij 95% van de onderzochte Amazonevleermuizen werden microplastics gevonden, onder meer in het spijsverteringsstelsel, de lever en de luchtwegen. Dat laatste wijst erop dat de dieren deeltjes kunnen inademen. De meeste aangetroffen stukjes waren synthetische vezels.

Ook tapirs krijgen plastic binnen wanneer ze grote hoeveelheden bladeren eten. In ongeveer 77% van de onderzochte uitwerpselen zaten microplastics. Omdat alleen uitwerpselen zijn geanalyseerd, is niet bewezen dat de deeltjes ook in hun organen terechtkomen. Tapirs kunnen wel dienen als indicator voor vervuiling in hun leefgebied.

Blauwe vogelnesten aan de monding van de Amazone

Aan de kust, waar rivierwater en oceaangetijden samenkomen, wordt de vervuiling opvallend zichtbaar. Kuiforopendola’s verwerken blauwe plasticvezels in hun hangende nesten. In een mangrovegebied bevatte 67% van 36 onderzochte nesten plastic; in het mangrovebos zelf gold dat voor elk nest. Maar liefst 97,5% van de geanalyseerde vezels bestond uit polyethyleen, vermoedelijk vooral afkomstig van visnetten en touwen.

Ook kleine wenkkrabben in de getijdenmodder bevatten microplastics in hun maag, kieuwen en spijsverteringsorganen. Omdat deze krabben voedsel zijn voor vogels, ontstaat opnieuw een verbinding in de voedselketen. Welke langdurige gezondheidseffecten dit heeft op dieren, eieren en jongen is nog onvoldoende bekend.

Je kunt de verspreiding van plastic mee beperken:

• Kies waar mogelijk voor herbruikbare verpakkingen en producten zonder wegwerpplastic.
• Draag synthetische kleding langer en was ze alleen wanneer nodig, zodat minder vezels vrijkomen.
• Laat nooit plastic, touw of vismateriaal achter in de natuur.
• Steun initiatieven voor betere afvalinzameling, waterzuivering en producentenverantwoordelijkheid.

De Amazone maakt duidelijk dat plasticvervuiling geen grenzen kent. Minder plastic gebruiken en voorkomen dat afval in het milieu belandt, blijft daarom de meest doeltreffende aanpak.